{"id":2003,"date":"2019-12-04T09:35:53","date_gmt":"2019-12-04T08:35:53","guid":{"rendered":"https:\/\/bernstein-group.com\/?p=2003"},"modified":"2025-11-17T09:32:09","modified_gmt":"2025-11-17T08:32:09","slug":"wie-kann-eine-koalition-eigentlich-enden","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/2019\/12\/04\/wie-kann-eine-koalition-eigentlich-enden\/","title":{"rendered":"Wie kann eine Koalition eigentlich enden?"},"content":{"rendered":"<p class=\"qtranxs-available-languages-message qtranxs-available-languages-message-en\">Sorry, this entry is only available in <a href=\"https:\/\/bernstein-group.com\/de\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2003\" class=\"qtranxs-available-language-link qtranxs-available-language-link-de\" title=\"DE\">DE<\/a>.<\/p><p><span data-contrast=\"none\">Mit der Wahl von Saskia Esken und Norbert Walter-Borjans an die Spitze der SPD spricht ganz Deutschland \u00fcber ein m\u00f6gliches Ende der Gro\u00dfen Koalition <\/span><span data-contrast=\"none\">im Bund.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Ob es praktisch dazu kommt, l\u00e4sst sich derzeit nur schwer prognostizieren. In der Theorie aber k\u00f6nnen wir schon jetzt umrei\u00dfen, wie eine Koalition enden k\u00f6nnte \u2013 und welche Folgen sich daraus ergeben.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Bislang endeten sieben der bisherigen 23 Bundesregierungen au\u00dferordentlich, also nicht durch Ablauf der Legislaturperiode. Die gegenw\u00e4rtige 24. Bundesregierung w\u00e4re also kein Sonderfall, sollte sie nicht ihr planm\u00e4\u00dfiges Ende in der Bundestagswahl 2021 finden. <\/span><span data-contrast=\"none\">Aktuell ist der Bruch der Gro\u00dfen Koalition <\/span><span data-contrast=\"none\">nicht viel wahrscheinlicher als <\/span><span data-contrast=\"none\">ihr Fortbestand.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Entscheidend ist, ob alle Beteiligten aus Verhandlungen eine \u201eTroph\u00e4e\u201c f\u00fcr die 2. H\u00e4lfte der Legislaturperiode vorzeigen k\u00f6nnen. Wenn die Koalition enden sollte, sind aktuell eine Minderheitsregierung durch die CDU 2020 am wahrscheinlichsten, gefolgt von Neuwahlen. Bei einem Bruch der Koalition im Januar w\u00e4ren Neuwahlen, so dieser Weg direkt gew\u00e4hlt wird, im April und eine Regierungsbildung im Juni realistisch.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Doch wie kommt ein Regierungsb\u00fcndnis eigentlich zu einem au\u00dferordentlichen Ende? Und wer kann diese Entscheidung treffen?<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Formal gibt es vier M\u00f6glichkeiten, die das au\u00dferordentliche Ende einer Regierungskoalition einleiten:<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Konstruktives Misstrauensvotum nach Art. 67 GG<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"32\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"2\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Vertrauensfrage nach Art. 68 GG<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"32\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"3\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">R\u00fccktritt der Bundeskanzlerin<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"32\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"4\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">R\u00fccktritt aller Minister eines Koalitionspartners<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\"><br \/>\n<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><span data-contrast=\"none\">Dabei gilt: Nicht <\/span><span data-contrast=\"none\">alle Optionen stehen allen Koalitionspartnern gleicherma\u00dfen zur Verf\u00fcgung. Denn nur die Bundeskanzlerin kann \u00fcber ihren R\u00fccktritt oder die Vertrauensfrage entscheiden \u2013 \u00fcbrigens die einzigen M\u00f6glichkeiten, die direkt zu Neuwahlen f\u00fchren k\u00f6nnen. Dem oder den kleineren Koalitionspartnern haben deshalb vor allem die M\u00f6glichkeit, \u00fcber den R\u00fccktritt ihrer Minister f\u00fcr ein Ende der Koalition zu sorgen. Alle beteiligten Koalitionspartner haben theore<\/span><span data-contrast=\"none\">tisch die Option, im Rahmen eines konstruktiven Misstrauensvotums ein neues Regierungsb\u00fcndnis zu schmieden. Inwiefern dies f\u00fcr sie aber rechnerisch und politisch m\u00f6glich ist, h\u00e4ngt von der Zusammensetzung des Parlaments ab. Doch wie funktionieren diese <\/span><span data-contrast=\"none\">vier<\/span><span data-contrast=\"none\"> verschiedenen Optionen praktisch?<em> (Zur Vergr\u00f6\u00dferung der Diagramme: Rechtsklick, &#8220;Grafik anzeigen&#8221;)<\/em><br \/>\n<\/span><\/p>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2006\" src=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-1.png\" alt=\"\" width=\"2274\" height=\"709\" srcset=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-1.png 2274w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-1-300x94.png 300w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-1-768x239.png 768w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-1-1024x319.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 2274px) 100vw, 2274px\" \/>\n<p><b><span data-contrast=\"none\">Konstruktives Misstrauensvotum nach Art. 67 GG<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Der Bundestag kann durch ein konstruktives Misstrauensvotum gem\u00e4\u00df Art. 67 des Grundgesetzes in Verbindung mit \u00a7 97 der Gesch\u00e4ftsordnung des Bundestages eine neue Kanzlerin oder neuen Kanzler w\u00e4hlen. Ein entsprechender Antrag muss von mindestens 25 Prozent der Abgeordneten unterzeichnet werden und die Kandidatin oder der Kandidat muss mit der absoluten Mehrheit der Abgeordneten gew\u00e4hlt werden. Das bisher einzige erfolgreiche Misstrauensvotum sorgte 1982 f\u00fcr den Wechsel im Bundeskanzleramt von Helmut Schmidt (SPD) zu Helmut Kohl (CDU).<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2015\" src=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-2.png\" alt=\"\" width=\"3823\" height=\"1081\" srcset=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-2.png 3823w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-2-300x85.png 300w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-2-768x217.png 768w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-2-1024x290.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 3823px) 100vw, 3823px\" \/><b><span data-contrast=\"none\">Vertrauensfrage nach Art. 68 GG<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">Die Bundeskanzlerin kann <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">gem\u00e4\u00df Art. 68 des Grundgesetzes<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\"> in Verbindung mit \u00a7 98 der Gesch\u00e4ftsordnung <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">des Bundestages<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\"> im Bundestag <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">den Antrag stellen, dass ihr das Vertrauen ausgesprochen wird. <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">Diese sogenannte Vertrauensfrage kann sie mit einer Sachfrage verkn\u00fcpfen. Hierbei wird gelegentlich unterschieden zwischen der \u201eechten\u201c und der \u201eunechten\u201c Vertrauensfrage. <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">Bei der unechten Vertrauensfrage hat die Kanzlerin das Ziel, diese zu verlieren<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\"> und damit Neuwahlen auszul\u00f6sen. Spricht der Bundestag ihr nicht das Vertrauen aus, kann die Bundeskanzlerin <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">innerhalb von 21 Tagen dem Bundespr\u00e4sidenten vorschlagen, <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">den Bundestag aufzul\u00f6sen.<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\"> Der Bundespr\u00e4sident muss diesem Vorschlag nicht entsprechen.<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\"> Im Ergebnis gib<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">t es entweder Neuwahlen oder eine Minderheitsregierung.<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\"> Die Vertrauensfrage wurde sowohl von Willy Brandt <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">1972, Helmut Kohl 1983 <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">als auch <\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">Ge<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">r<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">hard Schr\u00f6der 2005 genutzt<\/span><\/span><span class=\"TextRun BCX2 SCXW148750545\" lang=\"DE-DE\" xml:lang=\"DE-DE\" data-contrast=\"none\"><span class=\"NormalTextRun BCX2 SCXW148750545\">, um Neuwahlen herbeizuf\u00fchren<\/span><\/span><\/p>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2016\" src=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-3.png\" alt=\"\" width=\"5136\" height=\"1647\" srcset=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-3.png 5136w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-3-300x96.png 300w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-3-768x246.png 768w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-3-1024x328.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 5136px) 100vw, 5136px\" \/>\n<p><b><span data-contrast=\"none\">R\u00fccktritt der Bundeskanzlerin<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Die Bundeskanzlerin kann gegen\u00fcber dem Bundespr\u00e4sidenten ihren R\u00fccktritt erkl\u00e4ren. Dies ist zwar im Grundgesetz nicht explizit geregelt, jedoch ist die M\u00f6glichkeit unbestritten. <\/span><span data-contrast=\"none\">So traten b<\/span><span data-contrast=\"none\">ereits Konrad Adenauer 1963, Ludwig Erhard 1966 <\/span><span data-contrast=\"none\">und <\/span><span data-contrast=\"none\">Willy Brandt 1974 <\/span><span data-contrast=\"none\">von ihren \u00c4mtern zur\u00fcck<\/span><span data-contrast=\"none\">. Durch den R\u00fccktritt des Bundeskanzlers endet auch die Amtszeit der Bundesminister. Der Bundespr\u00e4sident ernennt einen gesch\u00e4ftsf\u00fchrenden Bundeskanzler (Art. 69 (3) GG) und schl\u00e4gt nach <\/span><span data-contrast=\"none\">einer angemessenen<\/span><span data-contrast=\"none\"> Frist dem Bundestag eine Kandidatin oder<\/span><span data-contrast=\"none\"> einen<\/span><span data-contrast=\"none\"> Kandidaten f\u00fcr einen ersten von <\/span><span data-contrast=\"none\">drei<\/span><span data-contrast=\"none\"> m\u00f6glichen Wahlg\u00e4ngen vor. Wird in einem dieser Wahlg\u00e4nge eine Kandidatin oder <\/span><span data-contrast=\"none\">ein <\/span><span data-contrast=\"none\">Kandidat mit absoluter Mehrheit gew\u00e4hlt, gibt es eine neue Bundesregierung. Erreicht keine Kandidatin oder Kandidat eine absolute Mehrheit, so hat der Bundespr\u00e4sident nach dem letzten <\/span><span data-contrast=\"none\">Wahlgang die Optionen, die Kandidatin oder den Kandidaten mit den meisten Stimmen zur Kanzlerin<\/span><span data-contrast=\"none\"> bzw. <\/span><span data-contrast=\"none\">Kanzler zu ernennen oder Neuwahlen auszul\u00f6sen.<\/span><\/p>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"alignnone size-full wp-image-2017\" src=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-4.png\" alt=\"\" width=\"1858\" height=\"850\" srcset=\"https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-4.png 1858w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-4-300x137.png 300w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-4-768x351.png 768w, https:\/\/bernstein-group.com\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/grafik-4-1024x468.png 1024w\" sizes=\"auto, (max-width: 1858px) 100vw, 1858px\" \/>\n<p><b><span data-contrast=\"none\">R\u00fccktritt aller Minister eines Koalitionspartners<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Ein <\/span><span data-contrast=\"none\">kleinerer Koalitionspartner kann durch R\u00fccktritt <\/span><span data-contrast=\"none\">all<\/span><span data-contrast=\"none\"> seiner Minister und der Aufk\u00fcndigung der parlamentarischen Zusammenarbeit die Regierungskoalition zu einer Minderheitsregierung machen<\/span><span data-contrast=\"none\">. Dar\u00fcber hinaus hat dieser Schritt keine formalen Konsequenzen<\/span><span data-contrast=\"none\">, kann aber faktisch de<\/span><span data-contrast=\"none\">n<\/span><span data-contrast=\"none\"> R\u00fccktritt der Kanzlerin, die Vertrauensfrage oder ein Misstrauensvotum <\/span><span data-contrast=\"none\">als Folge haben<\/span><span data-contrast=\"none\">. Diesen Schritt gingen <\/span><span data-contrast=\"none\">in den Jahren<\/span> <span data-contrast=\"none\">19<\/span><span data-contrast=\"none\">66<\/span> <span data-contrast=\"none\">und<\/span><span data-contrast=\"none\"> 1982<\/span><span data-contrast=\"none\"> die FDP-Minister<\/span><span data-contrast=\"none\"> einer schwarz-gelben<\/span><span data-contrast=\"none\"> bzw. rot-gelben<\/span><span data-contrast=\"none\"> Bundesregierung. <\/span><span data-contrast=\"none\">1966 f\u00fchrte die<\/span><span data-contrast=\"none\"> Union<\/span> <span data-contrast=\"none\">kurzzeitig eine Minderheitsregierung, bis sie<\/span> <span data-contrast=\"none\">schlie\u00dflich<\/span><span data-contrast=\"none\"> nach dem R\u00fccktritt von <\/span><span data-contrast=\"none\">Kanzler Ludwig <\/span><span data-contrast=\"none\">Erhard<\/span> <span data-contrast=\"none\">mit den Stimmen der<\/span> <span data-contrast=\"none\">SPD <\/span><span data-contrast=\"none\">Kurt Georg Kiesinger <\/span><span data-contrast=\"none\">zum <\/span><span data-contrast=\"none\">ersten Kanzler innerhalb einer Gro\u00dfen Koalition w\u00e4hlte.<\/span><span data-contrast=\"none\"> 1982 w\u00e4hlte<\/span><span data-contrast=\"none\">n FDP und Union zwei Wochen sp\u00e4ter <\/span><span data-contrast=\"none\">im Rahmen eines konstruktiven Misstrauensvotum<\/span><span data-contrast=\"none\">s Helmut Kohl zum neuen Kanzler.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Theoretisch steht dieser Schritt auch dem Koalitionspartner offen, der die Bundeskanzlerin stellt<\/span><span data-contrast=\"none\">. Es w\u00e4re jedoch ungew\u00f6hnlich die Minister zur\u00fcckzuziehen<\/span><span data-contrast=\"none\">,<\/span><span data-contrast=\"none\"> ohne da<\/span><span data-contrast=\"none\">s<\/span><span data-contrast=\"none\">s die Bundeskanzlerin zur\u00fccktritt<\/span><span data-contrast=\"none\">.<\/span><\/p>\n<p><b><span data-contrast=\"none\">Status quo<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">CDU\/CSU und SPD bewerten gerade im Rahmen der im Koalitionsvertrag vereinbarten Revisionsklausel, ob und welche \u00dcberarbeitungen der Koalitionsvertrag f\u00fcr die <\/span><span data-contrast=\"none\">zweite<\/span><span data-contrast=\"none\"> Legislaturh\u00e4lfte bedarf. <\/span><span data-contrast=\"none\">Sowohl Union als auch SPD<\/span><span data-contrast=\"none\"> sind in den Umfragen angeschlagen und <\/span><span data-contrast=\"none\">befinden sich <\/span><span data-contrast=\"none\">jeweils <\/span><span data-contrast=\"none\">in einem F\u00fchrungs- und Richtungsstreit.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Die Frage der Fortf\u00fchrung der Koalition <\/span><span data-contrast=\"none\">spielt insbesondere in den SPD-internen Debatten eine gro\u00dfe Rolle<\/span><span data-contrast=\"none\">. Zudem wurde<\/span><span data-contrast=\"none\">\u00a0<\/span><span data-contrast=\"none\">mit Saskia Esken und Norbert Walter-<\/span><span data-contrast=\"none\">Borjans das<\/span><span data-contrast=\"none\"> Kandidatenpaar <\/span><span data-contrast=\"none\">f\u00fcr den <\/span><span data-contrast=\"none\">Vorsitzenden <\/span><span data-contrast=\"none\">nominiert<\/span><span data-contrast=\"none\">, dem man <\/span><span data-contrast=\"none\">eine Pr\u00e4ferenz f\u00fcr das Ende der GroKo zuschreibt.<\/span><span data-contrast=\"none\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Entscheidend wird aber sein, ob <\/span><span data-contrast=\"none\">CDU\/CSU und SPD gesichtswahrend aus der Evaluation des Koalitionsvertrags <\/span><span data-contrast=\"none\">hervorgehen<\/span><span data-contrast=\"none\"> und ihrer jeweiligen Partei <\/span><span data-contrast=\"none\">einen Gewinn<\/span><span data-contrast=\"none\"> pr\u00e4sentieren k\u00f6nnen.<\/span> <span data-contrast=\"none\">Gelingt dieses Kunstst\u00fcck, ist eine Fortf\u00fchrung der Koalition <\/span><span data-contrast=\"none\">bis zum ordnungsgem\u00e4\u00dfen Ende der Legislaturperiode wahrscheinlich. <\/span><span data-contrast=\"none\">Denn <\/span><span data-contrast=\"none\">bei einem Bruch der Koalition <\/span><span data-contrast=\"none\">sind Neuwahlen ni<\/span><span data-contrast=\"none\">cht <\/span><span data-contrast=\"none\">ausgeschlossen.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Diese sind f\u00fcr alle Regierungsparteien aktuell aber unattraktiv.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Umgekehrt br\u00e4uchte die SPD einen guten Grund<\/span><span data-contrast=\"none\">, um<\/span><span data-contrast=\"none\"> die Regierung zu verlassen <\/span><span data-contrast=\"none\">\u2013<\/span> <span data-contrast=\"none\">am ehesten lie\u00dfe sich <\/span><span data-contrast=\"none\">dies an einer inhaltlichen Frage im Rahmen der Evaluation begr\u00fcnden<\/span><span data-contrast=\"none\">.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Der absehbare politische Kalender f\u00fcr 2020 bietet ansonsten nur wenig Anl\u00e4sse<\/span><span data-contrast=\"none\">: Die Wahlen der Hamburgischen B\u00fcrgerschaft <\/span><span data-contrast=\"none\">im Februar <\/span><span data-contrast=\"none\">und die deutsche Ratspr\u00e4sidentschaft <\/span><span data-contrast=\"none\">im Europ\u00e4ischen Rat<\/span><span data-contrast=\"none\"> in der <\/span><span data-contrast=\"none\">zweiten<\/span><span data-contrast=\"none\"> Jahresh\u00e4lfte<\/span><span data-contrast=\"none\">. Letztere d\u00fcrfte mit der wichtigen Entscheidung<\/span><span data-contrast=\"none\"> zum mehrj\u00e4hrigen Finanzrahmen der EU zusammenfallen<\/span><span data-contrast=\"none\">. F\u00fcr einen Koalitionsbruch bietet sich keiner <\/span><span data-contrast=\"none\">der beiden an.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Dies w\u00fcrde schlussendlich bedeuten, dass doch erst 2021 gew\u00e4hlt werden w\u00fcrde und die Gro\u00dfe Koalition die volle Wahlperiode durchregiert.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Zeitlich <\/span><span data-contrast=\"none\">ergibt sich folgender Rahmen:<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"34\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"1\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Am <\/span><span data-contrast=\"none\">6. Dezember<\/span><span data-contrast=\"none\"> werden die neuen SPD-Vorsitzenden gew\u00e4hlt. Vorher wird es keine Verhandlungen mit den Unionsparteien geben.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"34\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"1\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Im Anschluss wird es Verhandlungen zwischen CDU, CSU und SPD geben \u2013 diese <\/span><span data-contrast=\"none\">werden sicherlich <\/span><span data-contrast=\"none\">zwei bis vier<\/span><span data-contrast=\"none\"> Wochen in Anspruch nehmen. Aufgrund der Weihnachtspause ist es daher wahrscheinlich, dass diese erst im Januar zum Abschluss kommen.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"34\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"2\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Am 23. Februar wird die B\u00fcrgerschaft in Hamburg gew\u00e4hlt<\/span><span data-contrast=\"none\">. <\/span><span data-contrast=\"none\">Wenn es zu einem Bruch k\u00e4me, w\u00fcrde man vermutlich versuchen diesen m\u00f6glichst fr\u00fchzeitig zu <\/span><span data-contrast=\"none\">vollziehen, um die Auswirkungen auf die Wahl zu minimieren.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\"><br \/>\n<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><b><span data-contrast=\"none\">Szenarien<\/span><\/b><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Nimmt man aber an, dass die Regierungskoalition an der Revisionsklausel bricht<\/span> <span data-contrast=\"none\">\u2013<\/span> <span data-contrast=\"none\">was w\u00e4ren <\/span><span data-contrast=\"none\">dann die wahrscheinlichsten<\/span><span data-contrast=\"none\"> Szenarien<\/span><span data-contrast=\"none\">?<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Die SPD hat praktisch nur die M\u00f6glichkeit<\/span><span data-contrast=\"none\">,<\/span><span data-contrast=\"none\"> die Zusammenarbeit mit der Union aufzuk\u00fcndigen und ihre Minister zur\u00fccktreten <\/span><span data-contrast=\"none\">zu <\/span><span data-contrast=\"none\">lassen. Theoretisch k\u00f6nnte sie sich an einem konstruktiven Misstrauensvotum beteiligen, m\u00fcsste dazu aber eine Koalition gemeinsam mit Gr\u00fcnen, FDP und Linken schmieden \u2013 <\/span><span data-contrast=\"none\">was sehr <\/span><span data-contrast=\"none\">unwahrscheinlich<\/span><span data-contrast=\"none\"> ist.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Der R\u00fcckzug der SPD aus der Regierungskoalition <\/span><span data-contrast=\"none\">f\u00fchrte<\/span><span data-contrast=\"none\"> formal <\/span><span data-contrast=\"none\">zun\u00e4chst<\/span><span data-contrast=\"none\"> nur zu einer Minderheitsregierung.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Dadurch, dass die CDU die Bundeskanzlerin stellt, hat sie <\/span><span data-contrast=\"none\">mehrere<\/span><span data-contrast=\"none\"> Optionen. Zum einen kann sie den Weg Richtung Neuwahlen ebnen, <\/span><span data-contrast=\"none\">indem<\/span><span data-contrast=\"none\"> die Bundeskanzlerin zur\u00fccktritt oder die Vertrauensfrage stellt. Dies kann, so es keine erfolgreichen Kandidaten in den vorgeschriebenen Wahlg\u00e4ngen gibt und der Bundespr\u00e4sident zustimmt, zu Neuwahlen f\u00fchren. Ein R\u00fccktritt der Bundeskanzlerin k\u00f6nnte ebenfalls f\u00fcr den \u00dcbergang zu einer Jamaika-Koalition und der Wahl von Annegret Kramp-Karrenbauer zur Bundeskanzlerin dienen.\u00a0\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><em>Minderheitsregierung durch CDU\/CSU\u00a0<\/em><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Da der Regierungshaushalt f\u00fcr 2020 beschlossen ist, steht einer Minderheitsregierung durch die CDU\/CSU 2020 erstmal wenig im Weg. Die Minister der SPD w\u00fcrden ersetzt<\/span><span data-contrast=\"none\">. Daf\u00fcr w\u00e4re <\/span><span data-contrast=\"none\">keine Abstimmung <\/span><span data-contrast=\"none\">notwendig.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Kanzlerin Merkel k\u00f6nnte insbesondere mit Verweis auf die deutsche Ratspr\u00e4sidentschaft weiterregieren. Wichtige Gesetze k\u00f6nnten nur in Abstimmung mit den anderen Parteien durch den Bundestag gebracht werden \u2013 dies ist im Bundesrat aktuell aber auch nicht anders. Ggf. k\u00e4me es im Vorgriff zu einer Jamaika-Koalition zu einer Tolerierung durch FDP und Gr\u00fcne. Zu einem Zeitpunkt ihrer Wahl k\u00f6nnte Angela Merkel zur\u00fccktreten oder die Vertrauensfrage stellen, z.B. verkn\u00fcpft mit dem Haushalt f\u00fcr 2021. Damit w\u00e4re der Weg zu Neuwahlen geebnet und es w\u00e4re unwahrscheinlich, dass sich Bundespr\u00e4sident Steinmeier diesen verweigern w\u00fcrde.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><em>Jamaika<\/em><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Neben der gro\u00dfen Koalition w\u00e4re auch eine <\/span><span data-contrast=\"none\">Jamaika-Koalition rechnerisch m\u00f6glich. Deren Koalitionsverhandlungen scheiterten jedoch bereits 2017 und insbesondere die Gr\u00fcnen d\u00fcrften aufgrund ihrer Umfragewert ein st\u00e4rkeres Interesse an Neuwahlen haben. <\/span><span data-contrast=\"none\">Mit einem R\u00fccktritt von Angela Merkel lie\u00dfe sich (zumindest FDP-seitig) <\/span><span data-contrast=\"none\">ein neuer Versuch begr\u00fcnden und gleichzeitig der Generationenwechsel in der Union einleiten.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><em>Neuwahlen\u00a0<\/em><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">Der<\/span><span data-contrast=\"none\"> R\u00fccktritt der Bundeskanzlerin oder einer gescheiterten Vertrauensfrage nach R\u00fcckzug der SPD-Minister k\u00f6nnte den Weg zu Neuwahlen er\u00f6ffnen. Da die einzige alternative politisch realistische Koalition <\/span><span data-contrast=\"none\">aus Union, FDP und Gr\u00fcnen <\/span><span data-contrast=\"none\">nicht <\/span><span data-contrast=\"none\">zustande kommen<\/span><span data-contrast=\"none\"> k\u00f6nnte, w\u00e4re<\/span><span data-contrast=\"none\"> der n\u00e4chste Schritt die Aufl\u00f6sung des Bundestages. Anders als 2017 d\u00fcrfte sich Bundespr\u00e4sident Steinmeier dem nicht verweigern.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Nach den Neuwahlen m\u00fcsste unter ver\u00e4nderten politischen Bedingungen eine neue Regierungskoalition gefunden werden.<\/span><span data-contrast=\"none\">\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><strong>Zeitlicher Horizont f\u00fcr Neuwahlen\u00a0<\/strong><\/p>\n<ul>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"35\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"1\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Nach Verlust der Vertrauensfrage <\/span><span data-contrast=\"none\">hat die Bundeskanzlerin 21 Tage, um den Bundespr\u00e4sident <\/span><span data-contrast=\"none\">um die Aufl\u00f6sung des Bundestages zu bitten.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Im Falle eines R\u00fccktritts ist der Zeitraum etwas offener, da es f\u00fcr den ersten Wahlgang keine fe<\/span><span data-contrast=\"none\">ste Frist gibt<\/span><span data-contrast=\"none\"> \u2013 es w\u00e4re aber davon auszugehen, dass es hier zu keinen gr\u00f6\u00dferen Verz\u00f6gerungen kommt.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Rechnet man eine Woche plus die 14 Tage f\u00fcr <\/span><span data-contrast=\"none\">zweiten und dritten.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Wahlgang, k\u00e4me man ebenfalls bei ca. 21 Tagen raus.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"35\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"2\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Wenn der Bundespr\u00e4sident den Bundestag aufl\u00f6st, muss ein neuer Bundestag innerhalb von 60 Tagen gew<\/span><span data-contrast=\"none\">\u00e4hlt werden<\/span><span data-contrast=\"none\"> (Art. 39 GG)<\/span><span data-contrast=\"none\">. Wie auch die 21<\/span><span data-contrast=\"none\">&#8211;<\/span><span data-contrast=\"none\">Tage<\/span><span data-contrast=\"none\">&#8211;<\/span><span data-contrast=\"none\">Frist wurde dieser Zeitrahmen in der Vergangenheit maximal ausgesch\u00f6pft<\/span><span data-contrast=\"none\">, <\/span><span data-contrast=\"none\">um den organisatorischen Vorlauf zu erleichtern.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"35\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"3\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Geht man von einem Koalitionsbruch <\/span><span data-contrast=\"none\">Anfang Januar aus, w\u00fcrde eine Wahl fr\u00fchstens im M\u00e4rz, realistischer im April stattfinden.\u00a0<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li data-leveltext=\"\uf0b7\" data-font=\"Symbol\" data-listid=\"35\" aria-setsize=\"-1\" data-aria-posinset=\"4\" data-aria-level=\"1\"><span data-contrast=\"none\">Koalitionsverhandlungen d\u00fcrften <\/span><span data-contrast=\"none\">bis zu zweieinhalb<\/span><span data-contrast=\"none\"> Monate dauern. Eine neue Regierungsbildung <\/span><span data-contrast=\"none\">w\u00e4re damit f\u00fcr Juni zu erwarten.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;134233279&quot;:true,&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280}\"><br \/>\n<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p><strong>Gesetzgebungsnotstand\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><span data-contrast=\"none\">In F\u00e4llen von \u00e4u\u00dferster Dringlichkeit, kann die Bundesregierung<\/span><span data-contrast=\"none\"> gem\u00e4\u00df Art. 81 GG<\/span> <span data-contrast=\"none\">f\u00fcr eine Gesetzesvorlage<\/span> <span data-contrast=\"none\">den Gesetzgebungsnotstand beim Bundespr\u00e4sidenten beantragen.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Gibt der Bundespr\u00e4sident dem statt<\/span><span data-contrast=\"none\">,<\/span><span data-contrast=\"none\"> kann das Gesetz <\/span><span data-contrast=\"none\">alleine <\/span><span data-contrast=\"none\">mit Zustimmung des Bundesrates verabschiedet werden.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Der Gesetzgebungsnotstand kann<\/span><span data-contrast=\"none\"> ab der ersten stattgeben des Bundespr\u00e4sidenten <\/span><span data-contrast=\"none\">maximal <\/span><span data-contrast=\"none\">sechs<\/span><span data-contrast=\"none\"> Monate <\/span><span data-contrast=\"none\">andauern und muss in dieser Zeit <\/span><span data-contrast=\"none\">jedes Mal<\/span><span data-contrast=\"none\"> neu beantragt werden.<\/span><span data-contrast=\"none\"> Das Grundgesetz darf mit diesem Verfahren nicht angepasst werden.<\/span><span data-contrast=\"none\"> In der Geschichte der Bundesrepublik kam diese Option noch nie zum Einsatz und es ist \u00e4u\u00dferst unwahrscheinlich, dass sie jetzt Anwendung findet.<\/span><span data-ccp-props=\"{&quot;201341983&quot;:1,&quot;335559740&quot;:280,&quot;469777462&quot;:[960],&quot;469777927&quot;:[0],&quot;469777928&quot;:[1]}\"> \u00a0<\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sorry, this entry is only available in DE.Mit der Wahl von Saskia Esken und Norbert Walter-Borjans an die Spitze der SPD spricht ganz Deutschland \u00fcber ein m\u00f6gliches Ende der Gro\u00dfen Koalition im Bund. Ob es praktisch dazu kommt, l\u00e4sst sich&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":12,"featured_media":1718,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"inline_featured_image":false,"footnotes":""},"categories":[82],"tags":[107,26,78],"class_list":["post-2003","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artikel","tag-bundesregierung","tag-bundestag","tag-koalition"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2003","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/12"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2003"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2003\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4658,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2003\/revisions\/4658"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1718"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2003"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2003"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bernstein-group.com\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2003"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}